Ignorance is dangerous & other stories

Heeeello my surviving Almonds!

Edhe pse në përgjithësi jeta po ma shpif dhe asgjë interesante nuk po ndodhë në jetë dhe cdo plan i mundshëm që e kom bo këtë vit është anulu, për cudi, koha po shkon tepër shpejt e tash po e shoh që paskan kalu 3 muaj që prej blogpostit të fundit, që po më detyron me kërku falje për inaktivitetin dhe jokontinuitetin me blog:D. Megjithatë, jemi IN A MIDST OF A PANDEMIC kështu që #onlygodcanjudgeme.

Meqenëse të gjitha postimet e fundit kanë qenë në lidhje me tema sociale apo personale, pata vendosë që këtë herë me shkru për atë se si i kam fitu (dhe pastaj humb) gati 10 kg në vitet 2018-2019 gjatë qëndrimit tim në Holandë. Megjithatë, meqenëse jemi në një kohë shumë të cuditshme e që po mundohemi psiqikisht dhe fizikisht vetëm me mbijetu, po më duket që tema e peshës është pak trivial/pa rëndësi të madhe për me shkru për të sidomos në kontekstin e dukjes (jo të shëndetit). Kështu, e kam lënë temën e peshës për ndonjë kohë më të përshtatshme, e këtë herë vendosa me shkru për dicka që i prek shumë prej temave/cështjeve aktuale e edhe ato që janë cekur tek ‘ask a question’ që e kam bo tek Instagram Stories para disa javëve.

Shumë prej lexuesve kanë përmendur cështje si ‘barazia gjinore dhe fuqizimi i grave’, ‘cka me bo me jetë’, ‘menaxhimi i marrdhënieve me të tjerët’, ‘përmirësimi i vetëbesimit’, ‘marrja e vendimeve’, ‘si të mos ndikohemi nga rrethi’, ‘mendja e shpërndarë’, ‘zgjedhja e profesionit’, ‘racizmi’, ‘të drejtat e LGBTI’ e të tjera. Edhe pse do të mundohem të shkruaj për disa prej këtyre temave edhe ndaras, shumica prej tyre më cojnë tek një temë dhe një temë e vetme, për cka du edhe me shkru këtë rradhë e me i adresu këto cështje në një mënyrë apo tjetrën: dituria – pra, e kundërta e injorancës (lexo: ignorance, jo ‘ta injorosh dikë’); të mësuarit, të lexuarit, të informuarit nga burime të ndryshme rreth cështjeve të ndryshme, dhe të krijuarit mendim kritik dhe opinione rreth cështjeve të ndryshme të jetës, gjë e cila ndikon në jetën tonë, cdo ditë.

Kohëve të fundit jemi përball me cështje që kanë prekur gjithë botën – shëndeti publik, racizmi, dhe seksizmi e pabarazia gjinore. I mean, jo kohëve të fundit por gjithmonë, por këto tri cështje kanë bërë bujë dhe kanë ngritur reagimin e shumë njerëzve, duke qenë si rezultat i ngjarjeve si koronavirusi, vrasja e George Floyd (dhe ngjarjeve të ngjashme zinxhir), dhe dhunimi i një të vajze të mitur në Shqipëri e ngjarje të ngjashme në Kosovë e më gjërë. Fatmirësisht, jetojmë në një kohë relativisht moderne dhe demokratike, dhe ne në Kosovë e në shumicën e vendeve të tjera, kemi liri të shprehjes sidomos duke marr parasysh që shumica kemi casje në internet dhe kemi telefona të mencur, kompjuterë apo mjete të tjera komunikimi. Me anë të platformave të tilla si rrjetet sociale, sot më shumë se kurrë po mundemi me u mobilizu e me ngrit zërin për cështje të ndryshme, e që deri në një masë ka ndiku edhe pozitivisht në uljen e nivelit të shtypjes së të drejtave elementare të njeriut.

Megjithatë, e gjithë kjo mundësi që secili person të mund të kritikojë, analizojë e komentojë për ceshtje të ndryshme, ka kriju njëfarë rrëmuje në të gjitha mediat e si pasojë edhe tek vetë shoqëria, ku opinionet, lajmet, informatat, e edhe vetë ‘dituria’ po vihet në pikëpyetje, dhe po e humb gjithë qëllimin e gjithë asaj për të cilën ne po luftojmë in the first place. Unë absolutisht nuk po du me thonë që jo secili person ka të drejtë të flasë për ckado që ai dëshiron, megjithatë, e gjithë kjo liri e shprehjes dhe mundësi  për të luftuar ndaj cështjeve jetësore me anë të fjalës e që e ka fuqinë sot të depërtojë edhe deri në fund të botës, nganjëherë më duket se po ka efekt të kundërt – pra, dezinformata, mosdituria, fake news e të ngjashme, e kanë degraduar cdo lloj kauze e cdo profesion të njerëzve të cilët ndoshta me vite kalojnë për të studiuar një cështje të caktuar, e si pasojë, po u jap hapësirë njerëzve të padijshëm.

1819473388-tumblr_meo418Us9J1r7xcm1o1_1280

Për të ilustruar atë që thash deri tash, mund të marr shembullin më të kapshëm e më aktual që e ka vënë në pah paditurinë ose më mirë të them ‘paragjykimin’ nëse paragjykim, për qëllim të këtij blogposti, e përkufizojmë si ‘të gjykosh një cështje PARA se të kesh informata dhe dituri të mjaftueshme për të krijuar një gjykim apo mendim kritik mbi të’. Unë edhe në blogposte më të hershme e kam cekur që të gjithë paragjykojmë, dhe është e natyrshme që të flasim e të komentojmë edhe për gjëra për të cilat nuk kemi njohuri të mëhershme, në bazë të asaj se si na duket në shikim (apo dëgjim) të parë, dhe se si ne përceptojmë atë gjë. SIDOQOFTË, është tjetër të paragjykosh për cështje si ‘uaa, tepër palidhje me i thirr 600 veta në darsëm’, e që komentimi ndërshoqëror në një kafene nuk con ndonjë peshë të madhe mbi atë cështje, ndërsa është tjetër që të jesh figurë publike e që si pasojë ke influencë tek një grup i cakturar i njerëzve, e të komentosh mbi dicka aq të rëndësishme si shëndeti e jeta e njeriut, pa e pasur asnjë orë përvojë në studim, hulumtim po edhe në vetë cështjen për të cilen je duke komentu, vetëm sepse ty nuk po të konvenon gjendja momentale apo të pranuarit e realitetit. (Po, cc:labinot tahiri :D).

lab

Po, e kom cenzuru :D.

Poashtu, këtë herë fjala nuk është vetëm tek figurat publike e me influencë, sepse falë algoritmave dhe MREKULLIVE të tjera të teknologjisë informative :D, sot fjala e secilit mund të bëjë bujë sidomos nëse është controversial apo thjesht interesante. Unë përvete jam një ITHTARE e meme-ve, dhe kryesisht më pëlqen humori i zi e sidomos kur nuk duhet bërë, sepse të gjithë kemi nevojë pak me bo shaka kur gjithë cfarë shohim e dëgjojmë është vetëm zi e terr e lajme të këqija. Sidoqoftë, përpos që e kam kuptuar që shumë njerëz që posedojnë internet kanë ende probleme me të kuptuarit e shumë gjërave që shkruhen në media, poashtu e kam kuptu edhe që ironia dhe sarkazma shpesh nuk mirëpritet mirë nga të gjithë, cka krijon edhe konfuzion, urrejtje e backlash e reagime tek dhe nga disa njerëz të caktuar. Për këtë e për shumë arsye të tjera, e kam parë që shpesh është më mirë që t’ju lëjmë në dorë gazetarëve, ekspertëve të fushës e shkenctarëve për të komentuar mbi cështje të ndryshme, sepse cdo fjalë e shkruar në internet mund të keqinterpretohet dhe të shkaktojë konfuzion tek njerëzit, e që në kohë të tilla si kjo e pandemisë, mund të kushtojë edhe jetë të njerëzve (s’ka virus; pijni dezinfektues, etj.).

Kjo është edhe arsyeja që ka një kohë të gjatë që jam munduar që të mos postoj story apo statusa e tweeta e që kanë të bëjnë me cështje të ndjeshme si (shembull) koronavirusin, George Floyd e të tjera – jo sepse unë nuk jam në dijeni se cka po ndodhë në botë apo se nuk bashkëndjej me to apo se i kam injoruar apo se dua ta vazhdoj jetën time sepse unë s’kam cka mi ju bo këtyre njerëzve. Në të kundërten, jam inspiruar që në vend se të postoj për këto cështje, e që shumica e njerëzve e bëjnë vetëm për virtue signaling (e shpjeguar më poshtë), të informohem e të lexoj e të bëhem sa më e ditur rreth këtyre cështjeve, e që të kem bagazh të mjaftueshme që në momentin që të kem zërin apo mundësinë që të luftoj për këto cështje, ta bëj atë me vetëbesim dhe me vetëdije të plotë se kam njohuri të mjaftueshme për kauzën për të cilën po luftoj. Asnjëherë nuk e nënvlerësoj lobimin dhe ngritjen e vetëdijesimit përmes rrjeteve sociale dhe njoh shumë njerëz që i njohin këto fusha dhe kanë shumë influencë tek njerëzit përmes postimeve, sidoqoftë, unë edhe si natyrë jam person që kam nevoje që të elaboroj një gjë për të cilën flas dhe ta ‘arsyetoj’ atë gjë. Të paktën, e kam këtë blog si platformë ku mund t’i zgjeroj pak mendimet e mija dhe pikëpamjet e mija për cështje të ndryshme, e që më jap hapësirë që të mos keqkuptohem dhe të keqinterpretohem, jo sepse e kam mërzi një gjë të tillë, por sepse vërtetë dua që t’i adresoj këto cështje në mënyrën më të mirë te mundshme.

Krejt cka shkruva deri tash ishte vetëm një hapje për disa pika në lidhje me këtë temë të cilat do i listoj e do i elaboroj poshtë, dhe është gjithë cfarë më erdhi në mendje në këtë moment që po shkruaj, pasiqë është një temë shumë më e gjërë për t’cilen besoj të gjithë ne mund të shkruajmë e flasim gjithë ditën e natën. Për të ilustruar apo shpjeguar më lehtë cështjen e injorancës e mosdijes dhe rrezikut të tyre në shoqëri, kam paraqitur disa pika të cilat lidhen me këtë cështje. Shkojmë:

Mosdituria është baza e gjithë të keqes

Unë tashmë vec e shpjegova pak a shumë këtë pikë, pra që mosdituria e dikujt mund të ndikojë negativisht tek të tjerët, e që ka raste që ka përfunduar edhe me fatalitet. Ka pa numër raste kur një mjek, një shkencëtar, një pilot i aeroplanit e qindra e qindra njerëz në profesione të ndryshme duke qenë jokompetentë, kanë bërë gabime të tilla që kanë përfunduar me pasoja tejet të mëdhaja e deri edhe në fatalitet. Ne jemi njerëz, dhe njerëzit gabojnë. Megjithatë, gabimi dallon prej gabimit, dhe është e pafalshme kur gabimi është i tillë që shumë lehtë ka mundur të parandalohet apo thjesht është bërë si pasojë e mosdijes së dikujt i cili ka pasur një pozitë të tillë të cilen ja ka zënë dikujt të dijshëm e kompetent.

Deri vonë e kam pasur një përceptim apo edhe si shaka e kemi bërë me mamin që ‘shumë më mirë është me qenë i padijshëm, sepse kalon më mirë dhe më lehtë në jetë’, pra me fjalë të tjera, ignorance is bliss. Kur nuk din, kënaqesh me atë që ke dhe nuk e lodhë vetën me cështje dhe gjëra të ndryshme që ndodhin në botë, dhe nuk lodhesh për të ndryshuar asgjë sepse thjesht nuk din më mirë. Megjithatë, në një univers paralel, i padijshimi i shembullit tim rri në shtëpi apo punon punë të tilla që mosdija e tij/saj, nuk con peshë në jetën e ndonjë individi apo të shoqërisë. Ky person kënaqet me atë që ka, i injoron gjërat që ndodhin rreth tij dhe vazhdon jetën duke mbjietuar nga dita në ditë me atë që i servohet, e kështu, nuk ka ndonjë ndikim edhe aq të keq në jetën e të tjerëve (përvec asaj pjesës nëse vendosë të riprodhojë dhe të krijojë më tepër të padijshëm si ai, e që shkon zinxhir por ajo është temë tjetër). POR, and this is a huge POR, në Kosovë (e në shumë vende të tjera të pazhvilluara), janë pikërisht këta të padijshmit që zakonisht u lihet hapësira për të ekzistuar, funksionuar e edhe për të marr vendime; janë këta që kanë më së shumti vetëbesim, dhe janë këta që flasin më së shumti e që mbajnë shpesh pozita kyce në institucione të ndryshme të cilat janë jetike dhe luajnë rol në jetën tonë të përditshme.

Për këtë arsye, unë tash u frikësohem të padijshmëve më shumë se kurrë dhe nuk i injoroj ata apo të them thjesht ‘nuk i marr për budallë’, sepse duke i injoruar  në këtë mënyrë u kemi lënë këtë hapësirë që këta njerëz të zënë këto pozita e ta kenë në dorë zhvillimin dhe të ardhmen e vendit tonë. Këta njerëz po ekzistojnë, janë aktivë, dhe po shumohen cdo ditë, dhe është duke ardhë koha që të tillë njerëz me i ‘outnumber’ njerëzit e dijshëm, pra që i dijshmi të jetë minoritet e si pasojë të mos ketë hapësirë për zhvillim e për t’iu dëgjuar zëri e kështu me rradhë.

Sa më i paditur që je, më lehtë manipulohesh dhe i merr gjërat për të mirëqena

Për ta lidhur këtë pikë me të kaluarën, për qëllim të këtij blogu, po i ndaj të paditurit në dy grupe: në të paditur me pushtet/power, pozitë (të rrezikshëm), dhe në të paditur pa pushtet/powër, pa pozitë (masat, të manipuluar, të parrezikshëm si individë e të rrezikshëm si masë). Kur them i paditur me pushtet, e kam fjalën për të paditur në sensin e asaj që nuk janë të dijshëm në fushën ku ata veprojnë apo në përgjithësi janë njerëz jo kompetentë, sepse jam e vetdijshme që ata janë të dijshëm në fusha të tjera: në manipulim, në politikbërje, në mashtrim, propagandë e të tjera. Njerëzit e padijshëm në pozitë (grupi i parë), janë të rrezikshëm cdo kund, por janë më të rrezikshmit në raste kur u japet hapësirë, e hapësira u japet nga grupi të cilin ata e drejtojnë, pra masa, populli (grupi i dytë), pra kur masa apo populli është i padijshëm dhe manipulohet lehtë.

64-E0-D7-D0-FE7-E-484-B-AC5-F-240141-BCC18-C

Nëse unë nuk di asgjë fare rreth të themi – materialeve ndërtimore, dhe shkoj për të blerë tulla, personi që është ekspert i tullave mund të më thotë cfarëdo e të më shesë cfarëdo, dhe unë kam me i marr për të mirëqena se cka ai më thotë, edhe nësë ai më ka shitur dicka krejt tjetër apo tulla të zbrazëta që kanë kosto e kualitet sa 1/10 e normales. Në këtë rast, unë kam tri mundësi: që para blerjes të shkoj në shtëpi e të bëj një studim të vogël rreth tullave, apo të kontaktoj një person neutral ekspert në këtë fushë e që nuk ka interes në këtë mes e të konsultohem me të rreth kësaj cështje. Dhe mundësia e tretë është që unë t’i besoj shitësit dhe t’i blej tullat dhe pas 3 muajve të filloj të kuptoj se nuk jam e kënaqur me blerjen dhe se shitësi më ka ‘mashtruar’.

E njejta vlenë me politikanë, me profesorë, me shkencëtarë, me dijetarë, me ekspertë, me shoqëri, me prindër, me predikues fetarë, me gazetarë, e me cfarëdo lloj ‘drejtuesi’ apo personi që ka sado pak influencë tek ne apo që në një moment apo tjetër ndajnë informacione me ne e që shumë shpesh i marrim për të mirëqena dhe bazojmë vendime në to. Këta persona kanë interes që ne si masë të jemi të padijshëm, sepse në këtë mënyrë ne nuk i vëjmë në pikëpyetje besimet e tyre dhe ata mund të vazhdojnë aktivitetet e tyre të përditshme. Kështu ata mund të vazhdojnë që t’i shikojnë interesat  e tyre e të vazhdojnë të marrin nga masat ato cka ata dëshirojnë, duke mos u ‘question’ asnjëherë për kompetencat e tyre, metodologjitë e tyre e burimet e informacioneve, të dhënave apo ‘diturisë’ së tyre, e me cka ne si masë mund ta pësojmë keq e mund të ndjehemi në fund ‘të mashtruar’. E për të mos e zgjatur më shumë, sa më i dijshëm që je, aq më vështirë manipulohesh nga të tjerët.

Ignorance-Quotes-3

Knowledge is power

Përpos që dituria të bën më pak të manipulueshëm, ajo në të njejtën kohë të jap pushtet, power – pushtet në jetën tënde, në vendimet që i merr, në lidhje me të tjerët e me shoqërinë në përgjithësi, e pse jo edhe pushtet për të zënë pozitë të mirë në shoqëri. Kur kam qenë e vogël, kam mendu që cdo person më i madh se unë e sidomos të rriturit, janë të gjithë të mencur, pa përjashtim – mësuesja, arsimtarët, presidentët, politikanët, një fqinjë më i vjetër, bibliotekarja, punonjësi në dyqan, të afërmit, e të tjera. Dhe natyrisht që nëse e kam pasë këtë mendim, i kam marrë gati për të mirëqena cdo gjë që ata kanë thënë, cuz duh, they’re adults and they smart. Nëse dikush ka thënë që vajzave nuk ju ‘ka hije’ me qenë ndërtimare apo inxhiniere, unë nuk e kam mendu shumë gjatë këtë por thjesht e kam besu. Nëse dikush ka thënë që vajzat duhet të martohen e të bëjnë fëmijë e të mos fokusohen shumë në karrierë, prapë e kam besu. Nëse dikush ka thënë që racizmi ekziston sepse ashtu ka ekzistuar gjithmonë dhe ashtu jemi të krijuar, unë e kam besu. Kështu kam besu edhe shumë gjëra që i kam dëgju për fe. Kam besu ndoshta që homoseksualët janë dicka abnormale e që njeriu e zgjedh këtë drejtim ‘prej lazdrimit’. Kam besu që unë duhet ta ulë zërin e të bie sa më pak në sy sepse në këtë mënyrë ju iki problemeve të ndryshme në jetë, and so on and so on.

403a4b5f2c5cafd57b9593399bc43836

Megjithatë, fatmirësisht që përpos që prindërit e mi janë progresivë, ne poashtu kemi pasur fatin edhe të jetojmë jashtë një kohë e që mendoj që ka ndikuar tek prindërit e mi të cilët janë ‘edukuar’ e jane zhveshur prej këtij lloj mentaliteti provincial që kemi në Kosovë. Poashtu, vetë kam qenë tip që kam fillu prej një moshe të caktuar me e kuptu që shumica prej këtyre qendrimeve ndaj cështjeve të ndryshme në shoqërinë tonë janë të gabueshme, e poashtu me rezistu e me fillu me lexu e me u informu e me marr sa më shumë dituri rreth këtyre gjërave. Megjithatë, shumë njerëz në shoqërinë tonë nuk e kanë këtë ‘fat’, pra ata nuk kanë familje që i mbështet apo që u lë hapësirë për progress e për t’u zhvilluar, dhe si pasojë nuk kanë guxim për të rezistuar e për të marr më shumë dituri në mënyrë që të marrin vendime për vete e të mos veprojnë konform me atë që kërkohet nga ata apo nga rrethi e kultura jonë. Në këtë mënyrë, ata bëhen ‘powerless’; mbesin në një pikë zhvillimi; i pranojnë të gjitha ato që u servohen përpara e zakonisht përfundojnë të tillë – injorantë, duke besuar e pranuar gjithë cka u vjen përpara e duke i pëcjellur këto pikëpamje e këtë kulturë tek gjeneratat e reja.

384e5427-623e-45c9-a845-8e1e303a32f9

You can’t fight for your rights if you don’t know your rights

Eh edhe kjo pikë lidhet me paragrafin e mëparshëm – nëse nuk din, nuk din as se cka të takon dhe cfarë të drejta ke (apo kanë të tjerët e që ndoshta pa vetëdije je duke i shtyp – shembull, pabarazia gjinore e racizmi). Përderisa rritemi në një shoqëri që shpesh edhe nënat, jo vetëm baballarët, u japin më shumë të drejta djemëve të tyre krahas me vajzat, atëherë është e pashmangshme që ne të mos besojmë që bota është krijuar në këtë mënyrë dhe kjo është normale, duke qenë se femiu prindit i beson pa kushte dhe e merr për shembull absolute për cfarëdo që ai/ajo bën ose thotë. Megjithatë, nëse në një familje një vajzë rritet me të tilla botëkuptime, si ‘boys will be boys’, ‘vëllau është i hasretit e i llastuar’, ‘cka me bo ky është djalë’ e të tjera e të tjera, e njëkohësisht sot ekzistojnë me qindra e mijëra shembuj nëpër botë, filma, libra, kauza, organizata, fondacione, projekte e të ngjashme që ngrisin vetëdije për këtë cështje dhe të informojnë e të ‘edukojnë’ në këtë drejtim, është e jona që të pajisemi sa më shumë me informata e me dituri në mënyrë që të kuptojmë se 1) Pse ekziston ky diskriminim i tillë dhe prej nga rrjedhë; 2) A me të vërtetë na ka krijuar Zoti apo Natyra apo në ckado që besoni – të pabarabartë?; 3) Nëse qenkemi të barabartë, pse nuk marrim atë që na takon?; 4) Cka mund të bëjmë për këtë gjë e për të luftuar për të drejtat tona?; 5) Cka na takon dhe si mund t’i marrim ato, e shumë e shumë gjëra të tjera. Kështu, përpos që do fillojmë të ngrisim zërin për atë që na takon, ne poashtu do të fillojmë të rezistojmë së pari në familje – pra t’i edukojmë prindërit e pjesëtarët tjerë të familjës; në shoqëri; në punë; në institucione; do i rrisim fëmijët tonë në këtë mënyrë, e kështu me rradhë, pra, duke i ditur të drejtat tona, do luftojmë (e do i marrim) ato që na takojnë.

ESGj5gWX0AIOE8A

Të flas edhe nga perspektiva tjetër – kur ne i shtypim apo nuk i njohim të drejtat e tjetërkujt – në këtë rast, racizmi: Edhe pse ne shqiptarët kemi një ‘nam’ ndoshta më negativ nëpër botë për shkak të arsyeve të ndryshme por edhe pse të huajt na shtijnë të gjithëve në një thes, megjithatë kemi pasur ‘fatin’ që të jemi të races së bardhë, që në rastin e diskriminimit prej të huajve, jemi më së paku të diskriminuar, e e edhe të kemi hapësirë të diskrimonojmë njerëz të racave të tjera. Unë përvete e kam njohur dhe e njoh veten si joraciste ose antiraciste, dhe kam mendu që e tillë jam duke qenë se asnjëherë nuk ndjej apo nuk shpreh urrejtje ndaj racave të  tjera, dhe mendoj që të gjithë jemi të barabartë, thjesht. Megjithatë, është lehtë të mendosh e të thirresh si joracist kur në Kosovë mbizotëron një racë, pra raca e bardhë, dhe përvec dallimeve lokale që i kemi kriju, të gjithë gati jemi nëse jo të një feje, të pakten të një grupi etnik apo kombësie. Për këtë edhe më vjen interesant e edhe më duket qesharake kur një shqiptar komenton për raca të tjera, sidomos të tillë që maksimumi ku kanë shku në jetë ka qenë Shqipëria apo Mali Zi apo Maqedonia. Qysh mundesh me ndi urrejtje ndaj dikujt që hajt pse është ndryshe nga ti, as nuk e ke taku kurrë (në këtë rast, një person të komunitetit të races së zezë). E kjo për mu, është shkalla më e lartë e injorancës.

Por, po kaloj tek ajo me cka fillova: unë kam MENDU që nuk jam raciste sepse kam thënë që nuk jam raciste dhe sepse kurrë në jetë nuk jam përballur me raste ku kam mujtë me vërtetu mendimin apo qasjen time ndaj njerëzve të racave të tjera. Sidoqoftë, vite më parë kur kam shku për herë të parë në Amerikë dhe kam pasur qasje me njerëz të racave të tjera, e kam zënë vetën që në ndërdije të krijoj paragjykime e mendime rreth njerëzve të tjerë pa i njohur ata apo thjesht pa pasur asnjë bazë tjetër përpos asaj se kanë qenë ‘të zinjë’. Kështu, duke e parë se një qasje e tillë është e gabueshme, fillova me e mendu këtë cështjen e racizmit më thellë e të lexoj më shumë për të, ku edhe rashë tek një libër i quajtur “Small Great Things” nga Jodi Picoult, ku temë kryesore ishte racizmi i paraqitur dhe treguar nga perspektivat e ndryshme të personazhëve në libër. Ky libër përpos që mi ka celë sytë e më ka bo me e rimendu gjithë temën e racizmit në përgjithësi, unë nga ai moment vazhdimisht jam mundu me e ‘educate’ (eduku) vetën për sa i përket kësaj cështje e të informohem sa më shumë për këtë gjë e për historinë e për racizmin sistemik e për pasojat që i ka në shoqëri dhe tek individët. Kështu, duke ditur më shumë, edhe e kam zhvilluar tolerancën ndërracore dhe jam munduar që edhe të ndikoj tek rrethi im në këtë cështje e të ndryshoj pikëpamjen e sjelljen time ndaj të tjerëve, e edhe të ngris vetëdijen tek të tjerët e të luftoj për të drejtat e tyre në cfarëdo mënyre që është e mundshme.

Asgjë gjë në botë nuk është ashtu si është, pa arsye (mësoje arsyen)

Duke qenë se ishim tek tema e racizmit, po e shtjelloj edhe këtë pikë me këtë temë. Vrasja e George Floyd e që bëri bujë në të gjithë botën dhe që ngriti zërin jo vetëm të komunitetit të races së zezë por të gjithë njerëzve në botë, besoj që i ka bërë të gjithë me mendu cështjen e racizmit ku edhe shumë prej njerëzve kanë reagu – qoftë duke postuar story e foto të zeza; duke dalë në protesta apo duke bërë donacione të ndryshme. Unë përvete sic e ceka më herët, më shumë kam folur për këtë cështje me të afërmit e mi e e kam diskutuar e stërdiskutuar (sidomos me Babin që është personi më i drejtë e më paqësor në botë por me të cilin s’jemi pajtu për shumë gjëra diku rreth 2 javë), dhe në këto diskutime jam munduar që të vëj në pah jo padrejtësitë që u bëhen njerëzve të racës së zezë (e që tashmë është e nënkuptueshme), por më shumë arsyen se pse të zinjët vihen në pozita të tilla për të bërë gjëra për cka ata ‘njihen’ që bëjnë e që edhe kemi krijuar paragjykime (e si pasojë edhe u vra i pafajshmi George Floyd). Pra, se pse nëse dyshohet për një vjedhje i ziu është i dyshuari kryesor, se pse të zinjët janë më pak të shkolluar e punojnë punë më joprofesionale apo pse kanë një qendrim apo sjellje më të ‘vështirë’ ndaj të tjerëve e shumë e shumë gjëra me të cilat ne i identifikojmë ata.

Statistikat janë statistika, numra, fakte, dhe ne gjithmonë mund të bazohemi në to për të ardhur tek pëfundimi që këto paragjykime mbështeten në to dhe janë të sakta. Megjithatë, cdo dukuri në botë është si është PËR SHKAK të një arsye, pra, një person vjedh sepse nuk ka bukë për të ngrënë/sepse nuk ka punë/sepse ndoshta për shkak të racës e ka të pamundur të gjejë punë; një person nuk kryen fakultet sepse prej moshës 11 vjecare i është dashur që të rrisë motrat e vëllëzërit/sepse ja kanë vrarë prindërit (prapë për shkak të sistemit) e si pasojë ka mbetur e pashkolluar e prapë e ka vazhduar këtë rreth vicioz, e të tjera e të tjera. Pra, në vend se vetëm të themi ‘të zinjtë nuk kanë të drejta sepse vetë janë të tillë dhe nuk luftojnë për më shumë’, duhet të koncentrohemi tek arsyet dhe gjërat që e bëjnë që ata të jenë të tillë, e që vjen deri tek racizmi si shkak i problemit, e jo si rezultat, e kjo është ajo pjesa ku të gjithë ne e bashkë me institucione duhet të ndërrojmë qasje për të bërë një shoqëri të barabartë. Të identifikojmë se PSE gjërat janë ashtu sic janë, dhe të kuptojmë edhe vetë ku e kemi gabim e të ndërrojmë qasjen, e jo medoemos të merremi me pjesën e fundit të problemit e që është të themi se ‘nuk jemi racist.’

Virtue signaling doesn’t save lives

Më herët e përmenda termin ‘virtue signaling’ dhe nëse e googl-oni atë, ju del ky definicion:1111Pra, me pak fjalë, virtue signaling është gati krejt cka jemi duke bërë kohëve të fundit në rrjete sociale: pray for Paris, pray for Turkey, pray for George Floyd, pray për këtë, pray për atë. E qet story-n, e bon share dhe në rregull jemi – prayer accepted. VETËM SE, e kam të vështirë të kuptoj efektivitetin e këtyre gjesteve të mira dhe mbështetëse meqenëse nuk e di ndonjëherë nëse një story e imja pa kontekst e pa sqarim e pa asnjë informatë shtesë, a ka ndiku për të mirë në shoqëri (shpresoj që po, por dyshoj). Unë njoh një numër të madh të njerëzve të tillë që postojnë story apo tweeta apo statusa në Facebook për të ngritur vetëdije tek të tjerët, por që kur kam dalur  me ta apo më ka rastisë me bo muhabet apo me debatu për këto cështje, ose nuk kanë qenë fare të informuar, ose thjesht nuk e kanë hapur gojën asnjëherë për të komentuar apo për të kontribuar mendimin dhe opinionin e tyre e për të qëndruar prapa asaj se cka kanë postu.

Ne secili dallojmë nga njëri tjetri, dhe dikush është më ekspresiv e dikush jo; dikush është më introvert e tjetri më ekstrovert, sidoqoftë unë pres që të pakten njerëzit që tashmë janë të vetëdijshëm e që edhe e kanë shprehur atë duke postu në rrjete sociale, të kontribuojnë në shoqëri e të thonë atë që mendojnë (e si pasojë edhe të mund të ndikojmë në shoqëri për të mirë). Për këtë edhe më bëjnë me dyshu që të tillë persona nuk kanë pasur dituri e informacione për atë që kanë postu, dhe që edhe vijmë deri tek ajo se pse unë nganjëherë i konsideroj ata si virtue signalers, e që për mu mund të jenë gati njejtë të rrezikshëm si të padijshmit, sepse këta ta japin ndjenjën që shoqëria është duke u vetëdijësuar për një cështje e duke u bërë më progresive, e në të njejtën kohë mbesin po aq injorantë sa kanë qenë. Jam e bindur që shumë prej të tillëve që kanë postu foto të zeza në instagram (pa paragjykim por në përgjithësi), kanë ende mendje apo bëjnë sjellje raciste.

Always do the fact check

Unë personalisht jam person që më shumë mbështetem në fakte, dhe deri vonë edhe kam qenë pak jashtë prej kontekstit filozofik të dukurive. As kjo qasje nuk është në rregull sepse jo të gjitha gjërat mund të maten me numra, me statistika, me fakte; jo të gjitha gjërat mund t’i shohim e ti prekim; dhe jo të gjitha gjërat mund të analizohen vetëm duke pasur parasysh faktet. Jemi njerëz, kemi ndjenja, jemi të ndryshëm, dhe gjërat dallojnë nga njëra tjetra jo vetëm nga dukja aop karakteristika tjera fizike. Sidoqoftë, nuk jam as një ithtare e (shembull) skepticizmit filozofik (ku mbaron edhe marrdhënia ime me filozofinë), e për këtë edhe mendoj që edhe nëse e marrim parasysh që gjithcka është relative/asgjë nuk është absolute, ne prapëseprapë mund të krijojmë mendim mbi gjëra bazuar në fakte dhe në të vërtetën (relative) që e dijmë. Duke e thënë këtë, i inkurajoj të gjithë e edhe vetën që cdo gjë që dëgjojmë, lexojmë e deri diku edhe shohim, t’i marrim me rezerva, e kur kemi mundësi, edhe të bëjmë fact check apo të interesohemi e të lexojmë e të informohemi më shumë rreth atyre cështjeve.

Unë përvete sa herë që dëgjoj (shembull) një lajm, sidomos në ditët e sotme kur mediat kanë degraduar dhe kemi kaluar në fake news era, menjëherë i bëj 3 gjëra: kërkoj për këtë lajm në disa prej mediave kredibile; mundohem të gjej sa më shumë burime që e mbështesin këtë, dhe PRES, pres që të kalojë koha sepse koha në fund e vë të vërtetën në pah. Nëse të gjitha këto gjëra nuk cojnë në ndonjë rezultat, atëherë e marr atë informacion me rezerva dhe si përfundim nuk e besoj e e injoroj atë. Për mua edhe kjo pikë është me rëndësi sepse ka tepër shumë raste që një lajm i pakonfirmuar e që në fund ka dalë edhe të jetë i pavërtetë, të jetë shpërndarë nga grupe të ndryshme për qëllim manipulimi apo qëllime të tjera; është lexuar nga njerëzit dhe pa u vërtetuar se a është lajm i vërtetë, është shpërndarë tek aq shumë njerëz saqë edhe kur është demantuar, e ka bërë efektin e vetë. Si shembull për këtë mund ta marrim edhe thënien ‘nuk del tymi nëse s’ka zjarr’, e që në ditët e sotme, ky zjarr shpeshherë është FAKE.

(Processed) information is not knowledge

Ushqimi i procesuar kalon nëpër aq shumë faza të ndryshimit e të shtesave saqë shpeshherë përfundon si dicka krejt tjetër prej formës origjinale e që është më pak i shëndetshëm apo ndonjëherë edhe i rrezikshëm për njeriun për shkak të gjitha këtyre shtesave e ndryshimeve vetëm pë t’u dukur më i mirë e më i shijshëm e më lehtë i tretshëm për njeriun. Njejt edhe informatat, që përpos që ato jo medoemos duhen konsideruar si dituri (po e citoj Einsteinin), aq më pak ai i procesuar – informata që është lexuar apo marrë nga një person e është dëgjuar nga tjetri e tjetri e tjetri deri sa ka arritur tek një person që atë informacion të pabazë e përdor si argument për ndonjë gjë të caktuar. Sot jemi më të rrezikuar se kurrë nga informacionet e procesuara sepse njerëz jokompetentë kanë mundësi që të shkruajnë për cfarëdo cështje e teme qoftë në faqet e tyre të rrjeteve sociale e deri tek forume të ndryshme apo edhe portale lajmesh, e që unë i quaj si ‘fast news’, ku këto informacione e të dhëna nuk janë fare ‘peer reviewed’ apo të kontrolluara nga të tjerët nëse janë të vërteta apo jo. Përpos që informacionet e procesuara nuk janë dituri, unë mendoj që janë edhe më të rrezikshme se të jemi injorant ndaj një cështje.

Conspiracy Theory is just that – a theory

Sorry, I had to :D. Gjithmonë gjatë historisë njerëzore kanë ekzistuar teoritë konspirative e teori të tjera të ndryshme rreth gjërave të ndryshme. Quhet teori sepse është një shpjegim për një fenomen, e mbështetur me apo pa dëshmi mbledhur nga observime empirike, e jo nga faktet që demonstrohen e dihen që janë të vërteta. Teoritë konspirative mund të përfundojnë që në fund edhe janë të vërteta, megjithatë shpesh janë të tilla që ne kurrë nuk mund ta vërtetojmë këtë, dhe pastaj zgjedhim cilen anë që dëshirojmë – s’ka fakte dhe s’është e vërtetë, apo s’ka fakte QË s’është e vërtetë. Kur internet mori hov edhe tek ne në Kosovë diku nga viti 2005 e që filluam të gjithë me pasë internet edhe në shtëpi, natyrisht që duke qenë se jeta ime e një 12 vjecareje ka qenë shumë e thellë dhe interesante dhe kam pasur shumë obligime :D, aso kohe kam ditë me abuzu me internet e thjesht me u ulë në google me me kërku për ckado që më ka ra në mend. Asokohe kishte dalë edhe Youtube e qarkullonin video të ndryshme interesante rreth illuminati që sot e asaj dite kanë lënë pasoja në shoqerinë tonë :D. Natyrisht që si 12 VJECARE, u kam besu, pse jo. Pos që i kam besu, të gjitha këto teori konspirative me illuminati e të ngjashme janë bashku me përceptimin e shqiptarëve se ckado që ndodhë – AMERIKA. Ndërrohen qeveritë cdo 3 javë – Amerika. Fiton një parti e djathtë në Kosovë – Amerika. E majtë – Amerika. Koronavirusi? Amerika. Pse Amerika? Se qashtu, Amerika… CIA… shërbimi sekret… Rusia… Kina… a po din? S’ka shpjegim aty thjesht Amerika. Dhe kur rritemi me një mentalitet të tillë edhe pse tingëllon si shaka, natyrisht që ckado që na servohet përpara e që nuk ja dijmë gjenezën, kemi me kriju teori të tilla që nuk kanë kurrfarë baze. Unë nuk e përjashtoj faktin që AMERIKA dhe ndërkombëtarët e grupe të tjera të caktuara kanë dorë në shumë prej fenomeneve botërore, e që ndodhin për interesa e arsye të ndryshme që besoj shumica prej nesh nuk i dijmë. Sidoqoftë, besoj që edhe shumë shpesh gjërat që i bëjmë tepër të komplikuara e e përzijmë Shtëpinë e Bardhë e Pentagonin e Rusinë në to, janë tepër të thjeshta dhe janë bash ashtu se qysh duken. SIDOQOFTË, nëse vec shumë shumë jemi në dyshim dhe kemi dëshirë të dijmë se pse gjërat janë ashtu si janë, e kemi edhe mundësinë që të lexojmë e të informohemi sa më shumë në mënyrë që të mund të krijojmë një opinion e mendim kritik ndaj gjithë atyre që po ndodhin.

5-D580-AE3-72-C7-4-B0-B-AD0-D-46-D91-A962-ED6

E gjithë kjo pjesa e teorive konspirative ka dalë më së shumti në pah këtë herë, me koronavirus. Përderisa vendet e zhvilluara ishin duke u marrë me atë se si t’i qasemi këtij virusi të panjohur, si ta parandalojmë shpërndarjen e tij; janë duke bërë studime se cfarë pasoja ka, te kush ndikon më shumë e deri tek tentimi për zbulimin e vaksinës, ne, shqiptarët (my faves :D), jemi marr njëherë me atë se 1) a ka virus dhe 2) kush dhe për cfarë e kanë bo virusin, as if it matters. Edhe nëse ka rëndësi, jam e bindur që në bisedimet për krijimin e një virusi që do e ndryshojë rendin botëror, flamuri i Kosovës as nuk ka qenë në atë sallë takimi :D. Qai që del me ma vërtetu që covidin e ka bo Amerika apo Kina (jo që shton shumë peshë, po qe :D), e që ma jap një argument shumë të fortë e me fakte, unë seriozisht i besoj dhe në rregull jemi. Sidoqoftë, deri atëherë innocent until proven guilty e më mirë kishte me qenë me u fokusu se qysh me parandalu e me luftu virusin se sa prej nga ka ardhë ose cfarë qëllimi ka :D, e këtë pjesën e shkencës me ja u lënë shkencëtarëve të cilët ditë e natë janë duke u marr se qysh me dalë prej kësaj situate me sa më pak pasoja.

***

Eh kështu miq të nderuar i erdhi edhe fundi këtij blogposti 😛 (deformimi profesional i të punuarit në television hehe), dhe shpresoj që keni me u pajtu me të pakten dicka prej cka kam shkru ose edhe nëse jo, mundeni me më shkru e me diskutu më tej për pikëpamjet tona rreth kësaj cështje. Sido që të jetë, unë si përfundim mendoj që si bazë e të gjitha problemeve që i kemi në shoqërinë tonë është arsimimi, edukimi (education), dituria, informimi i drejtë, dhe enlightment. Kur je i dijshëm nuk mund të manipulohesh, do kërkosh të drejtat që i ke, do jesh më tolerant, do punosh më shumë e më drejtë, do kesh ndikim të mirë në shoqëri e edhe do e përcjellësh gjithë këtë ndikim pozitiv tek gjeneratat e ardhshme. Unë mendoj që si shoqëri, për të përparuar, kemi nevoje që me kriju këtë ‘imunitetin kolektiv’ por me njerëz të dijshëm, pra, të kemi më shumë njerëz të dijshëm se sa të padijshëm (sepse gjithmonë do ketë edhe të tillë). Kështu, ndryshimi dhe përparimi është i pashmangshëm.

P.S. Pasi që jemi në këtë temë, po ju sugjeroj edhe disa prej librave që i kam lexu këto muajt e fundit e që më kanë informu shumë për cështje të ndryshme e ma kanë ndryshuar perspektivën për to: 1) Small Great Things nga Jodi Picoult (e kam lexu shumë moti po ju sugjeroj tash më shumë se kurrë); 2) Educated nga Tara Westover; 3) Why Nations Fail nga Daron Acemoglu dhe James A. Robinson dhe 4) The Education of an Idealist nga Samantha Power.

Falemnderit që jeni Almonds <3. Shihemi shpejt!

203e4c6e70b20024e91c213522fb8040